habemus fabam

'και φάβα έχουμε' όπως (λαθεμένα) θα έλεγε και ο μεταφραστής.

ΠΡΟΕΛΕΥΣΗ:

Απόσπασμα από ελληνική έκδοση μαγειρικής μεταφρασμένη από τα αγγλικά: η ίδια έκδοση εδώ και 3 posts. Οι δύο γκρίζες μουτζούρες που υπάρχουν αποκρύπτουν α) ένα καίριο κύριο όνομα (είπαμε, σχολιάζουμε χωρίς αναφορές σε πρόσωπα) και β) τη συνέχεια του κειμένου που δεν μας αφορά.

.

ΣΧΟΛΙΟ:

Ήρθε η άνοιξη, λοιπόν, λέει το βιβλίο, και το μενού αλλάζει με πράγματα πιο εποχικά. Και έρχεται η φάβα για ν' αντικαταστήσει τα ρεβίθια. Δεν είναι λίγο παράξενο αυτό; Ένα ξηρό όσπριο ν' αντικαθιστά ένα άλλο; Πού πήγε η εποχικότητα; Αφού ήρθε η άνοιξη, δεν πρέπει να προστεθεί και λίγη πρασινάδα στο πιάτο;

.

Πάμε στο πρωτότυπο για να δούμε τι λέει:

.

Fava beans λέει στο αντίστοιχο σημείο. Αν θυμάστε, τα fava beans μαζί με το κρασί Κιάντι συμπεριλαμβάνονταν και στο διαιτολόγιο του Hannibal the Cannibal από την ταινία "Η Σιωπή των Αμνών". Τι να είναι άραγε το fava bean ;

7 στα 10 μεταφρασμένα από τα αγγλικά βιβλία που κυκλοφορούν στην Ελλάδα περιέχουν τη λάθος μετάφραση του fava bean ως "φάβα".

Για τα Errata Culinaria, μάλιστα, το συγκεκριμένο λάθος σηματοδοτεί κάτι ανάλογο με το shibboleth ή τη λέξη "στάχυς" της Παλαιάς Διαθήκης (Κριταί 12:6 - πολύ ενδιαφέρον παράδειγμα για το τι εστί ορθοφωνία και ορθοέπεια και το πόσο μπορεί να σου κοστίσει: Σας παροτρύνω να το αναζητήσετε, εδώ, ή αλλού). Αν κάποιο μεταφρασμένο από τα αγγλικά βιβλίο περιέχει τη λέξη "φάβα" εκεί όπου το αγγλικό πρωτότυπο λέει "fava bean", τότε σίγουρα πρόκειται για ένα βιβλίο με το οποίο τα Errata Culinaria πρέπει να καταπιαστούν.

Για να ξεμπλέκουμε, λοιπόν, και για να παρέχουμε και μία υπηρεσία (community service) προς τους συναδέλφους μαγειρο-μεταφραστές, σας δίνουμε την απάντηση πάραυτα: fava beans είναι τα κουκιά και στο συγκεκριμένο κείμενο, τα χλωρά κουκιά. Μπορεί να τα δείτε και ως broad beans (περισσότερο βρετανικό αυτό το τελευταίο) ή ακόμα και horse beans.

Ποιά είναι η πηγή του μπερδέματος; Απλά, τα κουκιά (με το βοτανολογικό όνομα Vicia faba) αποτελούσαν για αιώνες το κατ' εξοχήν "φασόλι" των προγόνων μας πριν φτάσουν από την (μετα-Κολομβιανή) Αμερική αυτά που σήμερα ονομάζουμε φασόλια (του γένους Phaseolus).

Η σημερινή σύγχυση μεταξύ των ελληνικών και των άλλων γλωσσών μας λέει ότι κάποτε ο όρος "φάβα" ίσως να σήμαινε κάτι γενικότερο.

Στα αρχαία ελληνικά υπήρχε ο κύαμος ('κουκί'), όρος που σήμαινε και 'ψήφος' ή και 'λαχνός', 'κλήρος που καταδεικνύει τον νικητή, τον εκλεγμένο'. Υπάρχει και ο μεταγενέστερος τύπος φάβα (το φάβα, του φάβατος) που προέρχεται από το λατινικό faba ('κουκί, φασόλι, κόκκος, σπυρί'). Ο λατινικός όρος απετέλεσε το εφαλτήριο για το ιταλικό fava, το ισπανικό haba και το γαλλικό fève: και τα τρία σημαίνουν 'κουκί', το ψυχανθές αυτό που μαγειρεύουμε με τις αγκινάρες την άνοιξη.

Και για να παρηγορήσουμε αυτούς που κάνουν το μεταφραστικό λάθος:

Στα γαλλικά, fève ονομάζεται και το (νυν) πορσελάνινο ή πήλινο δισκίο-νόμισμα-αγαλματίδιο που προστίθεται στη galette des Rois, ή στο gâteau des Rois, κάτι που μας κάνει να εικάσουμε ότι κάποτε ήταν ένα κουκί που σηματοδοτούσε τον νικητή ή τον "βασιλέα/μάγο", αντίστοιχο του δικού μας φλουρο-λαχόντα/νικητή της βασιλόπιτας.

Ίσως, στα χρόνια τα παλιά, η φάβα να παρασκευάζονταν από πολτοποιημένα κουκιά και να ήταν το κυάμινον έτνος των αρχαίων.

Στις μέρες μας, η φάβα φτιάχνεται (κατά περίπτωση) από αποφλοιωμένο και χονδρο-σπασμένο:

1. κίτρινο αρακά (Pisum sativum)

2. ποικιλίες κίτρινης φακής (Lens culinaris)

Αν αυτά τα δύο σας φαίνονται παράξενα και απίθανα, δοκιμάστε λίγη split-pea soup (από αγγλο-σαξονικές κουζίνες) ή pois cassés (από γαλλικές κουζίνες) και η γεύση τους σίγουρα θα σας θυμίσει τη δική μας φάβα.

3. ρόβι (τον όροβο των αρχαίων, Vicia spp.)

4. λαθούρι (τον λάθυρο των αρχαίων, Lathyrus sativus, Lathyrus spp.)

Και πάμε στη γνωστή επωδό:

Εντάξει, ο μεταφραστής βιαζόταν να βγάλει τις Χ σελίδες ανά ημέρα για να είναι συνεπής με την προθεσμία του. Η επαΐουσα και ειδήμων επιμελήτρια (του χώρου της μαγειρικής γραφής, όπως έχουμε ξαναπεί, και όχι μία απλή run-of-the-mill φιλόλογος 'της σειράς') δεν ανίχνευσε το λάθος; Προφανώς, όχι.

.

.

.

chicken limbs and chickens in limbo

('τα άκρα του κοτόπουλου -- κοτόπουλα μεταξύ φθοράς και αφθαρσίας')

ΠΡΟΕΛΕΥΣΗ:

Απόσπασμα από ελληνική έκδοση μαγειρικής μεταφρασμένη από τα αγγλικά.

ΣΧΟΛΙΟ:

Ο ζωμός από "φτερά" κοτόπουλου δεν είναι κάτι το ασυνήθιστο. Οι φτερούγες είναι σχετικά φτηνές, και έχουν μπόλικο δέρμα και κόκαλο σε σχέση με ο ψαχνό τους, οπότε δίνουν ένα καλό ζωμό από μία φτηνή πρώτη ύλη (ο οποίος ζωμός είναι σίγουρα καλύτερος από αυτούς που προέρχονται από κύβους και σκονάκια).

Όμως οι φτερούγες να "μοιάζουν με ανθρώπινα χέρια χωρίς τον αντίχειρα" δεν είναι λίγο περίεργο; Συμφωνώ, έχουμε απομακρυνθεί από το αγροτικό και αγροκτηματικό μας παρελθόν, αλλά για ρίξτε μία ματιά:

Σας μοιάζει η παραπάνω φωτογραφία μίας ωμής φτερούγας κοτόπουλου (την οποία αλιεύσαμε από εδώ) με ανθρώπινο χέρι χωρίς τον αντίχειρα;

Μήπως την εικόνα του τετραδάκτυλου χεριού την αποκομίζουμε πολύ πληρέστερα από τα παρακάτω, τα οποία είναι από τα ποδάρια του κοτόπουλου;

(η εικόνα αλιεύθηκε από εδώ).

Εδώ, μάλιστα. Και νυχάκια έχουμε, και τετραδάκτυλο είναι το κοτοπουλάκι, και πολλές αρθρώσεις έχει το σχετικό άκρο, και κουλουριάζεται όταν βράζει, δικαιώνοντας έτσι και το ελληνικό κείμενο.

Ας δούμε λιγάκι και το έρμο το αγγλικό πρωτότυπο:

'Οπα, μεγάλε! Τι λέει το πρωτότυπο; Feet λέει. Και προσοχή, όχι legs, αλλά feet. (Να θυμίσουμε εδώ ότι το αγγλικό foot είναι το μέρος του ποδιού που μπαίνει στο παπούτσι, ενώ leg είναι το πόδι από τον αστράγαλο μέχρι το γοφό.) Που σημαίνει ότι το εστιατόριο έφτιαχνε ζωμό από πατούσες, ακροπόδαρα, ποδαράκια (τελοσπάντων, για να τελειώνουμε και με τα συνώνυμα) κοτόπουλου. Μέθοδος ασυνήθιστη για τα οικιακά δεδομένα, αλλά θεμιτή για ρουστίκ εστιατόρια (όπως αυτό που περιγράφεται παραπάνω). Επίσης, τα ποδαράκια κοστίζουν πολύ λιγότερο και από τις φτερούγες, οπότε συμφέρουν ένα εστιατόριο που χρειάζεται 20-30 κιλά κάθε εβδομάδα.

Τώρα, τι έκανε τον μεταφραστή μας να πρωτοδιαβάσει το feet ως "φτερά", δεν ξέρω. Καλά, προχωρώντας λίγο παρακάτω, δεν καταλαβαίνει ότι αυτά που λέει το πρωτότυπο δεν ταιριάζουν με το "φτερά";

Ίσως να του φάνηκε ανήκουστο να φτιάχνεται ζωμός από τέτοιο ακατονόμαστο κομμάτι του κοτόπουλου. Να θυμίσω ότι τα κοτόπουλα έχουν πατούσες και ακροδάχτυλα και δεν περπατούν γονυπετή.

Ίσως πάλι, ο μεταφραστής να βιαζόταν να βγάλει τις Χ σελίδες ανά ημέρα για να είναι συνεπής με την προθεσμία του.

Η επαΐουσα και ειδήμων επιμελήτρια (του χώρου της μαγειρικής γραφής, όπως έχουμε ξαναπεί και όχι μία απλή run-of-the-mill φιλόλογος 'της σειράς') δεν το ανίχνευσε; Προφανώς, όχι.

Να μην είμαστε όμως κλαψιάρηδες και μεμψίμοιροι μέρες που είναι, και να μην αρχίσουμε τις ιερεμιάδες περί επαγγελματισμού, ευσυνειδησίας, κλπ, κλπ.

Eυχόμαστε σε όλους Καλή Χρονιά με υγεία, ευημερία, τέρψη εντός και εκτός κουζίνας ... και καθόλου μαγειρικά errata.

Οι συνταγές σας πάντα να πετυχαίνουν με την πρώτη (και ελάχιστη) προσπάθεια.

Μακάρι οι καλεσμένοι σας να προσέρχονται στο τραπέζι σας ενήμεροι των υποχρεώσεών τους, προσηνείς και καλόκαρδοι και να αποχωρούν παντοιοτρόπως πλήρεις, εντυπωσιασμένοι, ευγνώμονες και αρκετά μεγάθυμοι και διαχυτικοί ώστε να σας το εκδηλώσουν λόγω και έργω.

Μείνετε συντονισμένοι. Επανερχόμαστε με το ξεκίνημα του Νέου Έτους όταν θα habemus fabam.

The skippy translator

('ο παραλείψας μεταφραστής')

ΠΡΟΕΛΕΥΣΗ:
Παράθεμα (ως εισαγωγικό σημείωμα) σε πρόσφατη ελληνική έκδοση μαγειρικής, μεταφρασμένη από τα αγγλικά. Ο συγγραφέας του παραθέματος είναι ο George Orwell και το έργο λέγεται The Road to Wigan Pier. Το πώς λέγεται το πρόσφατο βιβλίο μαγειρικής δεν ανακοινώνεται, σύμφωνα με την πάγια τακτική των Errata Culinaria να επισημαίνουν τα κακώς κείμενα χωρίς να ονοματίζουν τους κακώς κείμενους.

ΣΧΟΛΙΟ:
Το συγκεκριμένο ύφος του Όργουελ μπορεί να ξενίζει ορισμένους ως υπερβολικά δογματικό. (Αν επιθυμείτε να διαβάσετε τα συγκείμενα του παραπάνω αποσπάσματος, μπορείτε να τα βρείτε εδώ).

Αυτό που τράβηξε την προσοχή μας, όμως, ήταν ο ισχυρισμός ότι "ό,τι έφαγε και ήπιε [κάποιος κατά τη διάρκεια της ζωής του] επιβιώνει στα σάπια κόκαλα των παιδιών του."

Και ρωτάμε: αν κάποιος διάγει βίον ενάρετον (virtuous, righteous) με την ανάλογη διατροφή του "παν μέτρον άριστον" (και ακολουθώντας πιστά τις επιταγές γιατρών, τις λογής-λογής διατολογο-διατροφικές πυραμίδες, καθώς και τις παραινέσεις κάθε διαφημιστικού μηνύματος για τα λεγόμενα "λειτουργικά τρόφιμα"), πώς είναι δυνατόν να κληροδοτήσει στα παιδιά του "σάπια κόκαλα"; Πού πήγαν το "είσαι ό,τι τρώς" (Ζαν Αντέλμ Μπριγιά-Σαβαρέν) και "το φαγητό σου να είναι το φάρμακό σου" (Ιπποκράτης);

Να πάμε λοιπόν στο αντίστοιχο αγγλικό κείμενο και να κάνουμε μία παραβολή. (Ως συνήθως, και οι δύο σαρωμένες εικόνες είναι σε αρκετά υψηλή ανάλυση ώστε αν κάνετε κλικ πάνω τους να μεγεθυνθούν αρκετά.)

Τι βλέπουμε εδώ; Ότι ο μεταφραστής παρέλειψε τη φράση που είναι σημαδεμένη με διπλή υπογράμμιση.

Τι να πιστέψουμε; Ότι ο μεταφραστής δεν γνώριζε τη σημασία του αγγλικού επιθέτου sound ως 'συνετός, γερός'; Ότι δεν γνωρίζει την έκφραση safe and sound, 'σώος και αβλαβής'; 'Οτι δεν έχει ακούσει τη φράση being of sound mind, 'έχων σώας τας φρένας' να εκφωνείται σε δεκάδες λογοτεχνικές και κινηματογραφικές διαθήκες;

Όχι, δεν θα πιστέψουμε τίποτα από αυτά. Ο εν λόγω μεταφραστής μεταφράζει επαγγελματικά εδώ και περίπου 20 έτη (σύμφωνα με τα στοιχεία που τηρεί το ΕΚΕΒΙ). Κατά πάσα πιθανότητα (λέμε εμείς), μετέφρασε όπως μετέφρασε, και μετά δεν γύρισε να ρίξει δεύτερη ματιά. You see, πρέπει να "βγάζει" Χ σελίδες την ημέρα για να είναι συνεπής με την προθεσμία του. Είναι κι οι εκδότες που συχνά πληρώνουν ψίχουλα, δε λέω...

Η επιμελήτρια δεν το έπιασε το λάθος αυτό; Προφανώς όχι, για να το βλέπετε δημοσιευμένο εδώ. Δεν έπιασε κι άλλα που διέλαθαν και εντάσσονται στη mise en place των Errata Culinaria για να σας παρατεθούν σε μεταγενέστερα post. Κρίμα, καθότι η επιμελήτρια είναι και του χώρου ... εννοώ τον χώρο της μαγειρικής γραφής και όχι της απλής λογοτεχνικής επιμέλειας.

.

.

.

Shortly... Προσεχώς

• Πόσα νύχια να έχουν οι φτερούγες ενός κοτόπουλου άραγε ;
• Τι είναι επιτέλους αυτό ("το μαυρογέρημο" όπως θα έλεγαν οι Κύπριοι) το "fava bean" ;
• Υπάρχουν λευκά μπιζέλια ;
• "Pastry" και "pasta" είναι to ίδιο πράγμα στα αγγλικά ;
• Εκρήγνυνται οι σαλάτες ;
  

και άλλα μεταφραστικά ευτράπελα από πρόσφατο αγγλικό βιβλίο μαγειρικής και την ελληνική του μετάφραση.